* της Ναταλί Γιωργαλλά

Η 23^η Ιουνίου, Παγκόσμια Ημέρα Πληροφοριοδοτών (World Whistleblowers Day), αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για προβληματισμό σχετικά με τον ρόλο που διαδραματίζουν οι πληροφοριοδότες (whistleblowers) στην ενίσχυση της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της χρηστής διακυβέρνησης. Σε μια περίοδο όπου οι οργανισμοί καλούνται να διαχειριστούν ολοένα και πιο σύνθετους κινδύνους – από φαινόμενα διαφθοράς και απάτης μέχρι παραβιάσεις κανονιστικών απαιτήσεων και ζητήματα δεοντολογίας – η ύπαρξη αποτελεσματικών μηχανισμών αναφοράς παρατυπιών αποτελεί πλέον στρατηγική αναγκαιότητα.

Τα τελευταία χρόνια έχουν σημειωθεί σημαντικές εξελίξεις τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία 2019/1937 για την προστασία των προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης, καθώς και η ενσωμάτωσή της στην κυπριακή νομοθεσία μέσω του περί της Προστασίας Προσώπων που Αναφέρουν Παραβάσεις του Ενωσιακού και Εθνικού Δικαίου Νόμου, δημιούργησαν ένα νέο θεσμικό πλαίσιο προστασίας των πληροφοριοδοτών.

Ωστόσο, τρία χρόνια μετά την πλήρη εφαρμογή του σχετικού νομοθετικού πλαισίου στην Κύπρο, το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο η συμμόρφωση με τις νομικές απαιτήσεις. Η πραγματική πρόκληση είναι κατά πόσο οι οργανισμοί έχουν καταφέρει να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον στο οποίο οι εργαζόμενοι και τα ενδιαφερόμενα μέρη αισθάνονται ασφαλείς να εκφράσουν τις ανησυχίες τους χωρίς φόβο κυρώσεων.

Η αξία της έγκαιρης αναφοράς

Διεθνείς μελέτες και πρακτικές εταιρικής διακυβέρνησης καταδεικνύουν ότι οι εσωτερικές αναφορές αποτελούν έναν από τους αποτελεσματικότερους μηχανισμούς εντοπισμού παρατυπιών και κινδύνων. Πολύ συχνά, η έγκαιρη αναφορά ενός ζητήματος επιτρέπει σε έναν οργανισμό να το διαχειριστεί πριν εξελιχθεί σε σοβαρό οικονομικό, νομικό ή φήμης κίνδυνο.

Οι πληροφοριοδότες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απειλή για τον οργανισμό. Αντίθετα, αποτελούν σημαντική πηγή πληροφόρησης που μπορεί να συμβάλει στην προστασία του οργανισμού, των εργαζομένων, των επενδυτών, των πελατών και της κοινωνίας γενικότερα.

Η σύγχρονη προσέγγιση στη διακυβέρνηση αναγνωρίζει ότι η δυνατότητα ασφαλούς αναφοράς ανησυχιών αποτελεί ένδειξη ωριμότητας και όχι ένδειξη προβλήματος. Ένας οργανισμός χωρίς αναφορές δεν είναι κατ’ ανάγκην ένας οργανισμός χωρίς προβλήματα – μπορεί απλώς να είναι ένας οργανισμός όπου οι άνθρωποι δεν αισθάνονται αρκετή ασφάλεια για να μιλήσουν.

Ο ρόλος του ISO 37002

Στο πλαίσιο αυτό, το διεθνές πρότυπο ISO 37002:2021 Whistleblowing Management Systems αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία. Το πρότυπο παρέχει κατευθυντήριες γραμμές για τη δημιουργία, εφαρμογή και συνεχή βελτίωση ενός αποτελεσματικού συστήματος διαχείρισης αναφορών παρατυπιών, βασισμένου στις αρχές της εμπιστοσύνης, της αμεροληψίας και της προστασίας.

Πέραν της συμμόρφωσης με τις νομοθετικές απαιτήσεις, το ISO 37002 προσφέρει ένα δομημένο πλαίσιο που βοηθά τους οργανισμούς να ενσωματώσουν τη διαδικασία αναφοράς παρατυπιών στη συνολική στρατηγική διαχείρισης κινδύνων και εταιρικής διακυβέρνησης.

Οι τέσσερις βασικοί πυλώνες του προτύπου παραμένουν καθοριστικοί:

• Λήψη αναφορών για παραβάσεις και δημιουργία ασφαλών και εμπιστευτικών καναλιών για την υποβολή καταγγελιών.​
• Αξιολόγηση των αναφορών με αντικειμενικότητα και αμεροληψία.
• Διαχείριση και αντιμετώπιση των ζητημάτων αλλά και λήψη κατάλληλων μέτρων για την αντιμετώπιση τους.
• Ολοκλήρωση των υποθέσεων με διαφάνεια και κατάλληλη ενημέρωση.

Η ουσιαστική αξία του προτύπου δεν περιορίζεται στη διαδικασία. Βρίσκεται στην καλλιέργεια εμπιστοσύνης και στη δημιουργία ενός πλαισίου όπου η αναφορά ανησυχιών θεωρείται μέρος της οργανωτικής υπευθυνότητας.

Ηγεσία και κουλτούρα: οι καθοριστικοί παράγοντες

Καμία νομοθεσία και κανένα πρότυπο δεν μπορεί από μόνο του να εγγυηθεί την αποτελεσματικότητα ενός συστήματος whistleblowing. Ο καθοριστικός παράγοντας παραμένει η στάση της ηγεσίας.

Όταν η διοίκηση επιδεικνύει έμπρακτη δέσμευση στη διαφάνεια, προστατεύει όσους αναφέρουν παρατυπίες και διασφαλίζει ότι οι αναφορές εξετάζονται δίκαια και ανεξάρτητα, τότε δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια ισχυρή κουλτούρα ακεραιότητας.

Αντίθετα, όταν οι εργαζόμενοι αντιλαμβάνονται ότι οι αναφορές αγνοούνται ή ότι ενδέχεται να αντιμετωπίσουν αρνητικές συνέπειες, οι μηχανισμοί καταγγελιών χάνουν την αποτελεσματικότητά τους ανεξαρτήτως του πόσο καλά είναι σχεδιασμένοι.

 

Η Παγκόσμια Ημέρα Πληροφοριοδοτών υπενθυμίζει ότι η καταπολέμηση της διαφθοράς και των παρατυπιών δεν βασίζεται μόνο σε νόμους και διαδικασίες. Βασίζεται κυρίως στην ύπαρξη ενός περιβάλλοντος όπου οι άνθρωποι μπορούν να μιλούν με ασφάλεια, να ακούγονται με σεβασμό και να συμβάλλουν ενεργά στην προστασία του δημόσιου συμφέροντος και της οργανωτικής ακεραιότητας.

Η μετάβαση από τη συμμόρφωση στην πραγματική κουλτούρα ακεραιότητας αποτελεί σήμερα τη μεγαλύτερη πρόκληση αλλά και τη σημαντικότερη ευκαιρία για τους οργανισμούς που επιδιώκουν βιώσιμη ανάπτυξη, αξιοπιστία και μακροπρόθεσμη εμπιστοσύνη.

Για περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με το ISO 37002 οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερωθούν ή και να επιλέξουν να συμμετέχουν ενεργά στη Διεθνή Τεχνική Επιτροπή Τυποποίησης ISO Technical Committee 309 Governance of Organizations η οποία είναι αρμόδια για το εν λόγω πρότυπο, επικοινωνώντας με τα γραφεία του CYS στο 22.411.411 ή και στα cystandards@cys.org.cy & c.service@cys.org.cy

*Η Ναταλί Γιωργαλλά εργάζεται ως Λειτουργός Τυποποίησης Υπηρεσιών & Διοίκησης στον Κυπριακό Οργανισμό Τυποποίησης (CYS).